Modyfikacja Zachowania obejmuje wiele technik, przy czym nie należy jej traktować jako zestawu interwencji. Właściwe rozumienie Modyfikacji Zachowania to traktowanie jej jako naukowego podejścia do zrozumienia i zmiany ludzkich zachowań.
Modyfikacja Zachowania obejmuje w swoich ramach interwencje bazujące na Stosowanej Analizie Zachowania (SAZ), Warunkowaniu Klasycznym, Terapii Poznawczo-Behawioralnej (CTB) oraz terapii behawioralnej trzeciej fali, tj. Terapii Akceptacji i Zaangażowania (ACT), Terapii Poznawczej Opartej na Uważności (MBCT), Terapii Dialektyczno-Behawioralnej (DBT).
Modyfikacja Zachowania koncentruje się na rozwoju zachowań adaptacyjnych, prospołecznych i ograniczaniu zachowań nieprzystosowawczych w tym sposobu myślenia i przeżywania. Istnieje wyraźna różnica pomiędzy terapią opartą na tradycyjnych modelach a terapią bazującą na Modyfikacji Zachowania. Należą do nich:
- DIAGNOZA. Tradycyjnie podejmowane interwencje bazują na postawieniu diagnozy o charakterze nozologicznym i nazwaniu oraz sklasyfikowaniu zespołu objawów za pomocą etykiety (depresja, zaburzenia lękowe, OCD, itd). Modyfikacja zachowania unika etykietowania. Wynika to z faktu, że etykiety często traktowane są jako przyczynę zachowania a nią nie są. Zasadniczo modyfikacja zachowania szuka przyczyn zachowań w warunkach środowiskowych (w tym sposób myślenia czy funkcjonowanie organizmu) oraz biologicznych a procedury modyfikacji zachowania mają na celu zmianę zachowania, a nie cech osobowych czy cech osobowości.
- PODSTAWY NAUKOWE. Modyfikacja zachowania przywiązuje szczególną wagę do tych modeli wyjaśniających, które mają solidną podstawę w badaniach naukowych i stosowanych oraz wskazują na rozwiązania za pomocą których można zmienić funkcjonowanie a proces zachodzącej zmiany można zaobserwować w sposób obiektywny.
- REZYGNACJA Z ZAJMOWANIA SIĘ PRZESZŁOŚCIĄ NA RZECZ TERAŹNIEJSZOŚCI. Wczesne doświadczenia, przeszłość i dzieciństwo mają ogromne znaczenie w kształtowaniu bieżącego funkcjonowania i mogą stanowić jego pierwotne źródło oraz wiedza na temat przeszłości pozwala zrozumieć teraźniejszość to jednak nie jest to jednocześnie wystarczające, by rozwiązać kwestię występowania danego zachowania w teraźniejszości i nie daje podstaw do podjęcia takich działań, które można zrobić w danym momencie, aby rozwinąć pożądane zachowania i poprawić funkcjonowanie danej osoby. Z tego powodu Modyfikacja Zachowania przywiązuje większą wagę do bieżących uwarunkowań wpływających na występowania problemów niż do nieistniejących już warunków z przeszłości, które je ukształtowały. Przeszłości nie można już zmienić, ale można zmienić coś w teraźniejszości co wpłynie na poprawę funkcjonowania. Zamiast koncentracji na tym, co się wydarzyło, kierujemy myślenie na to, co z tym teraz zrobić i jak ukierunkowane swoje życie z tym, z czym dana osoba przychodzi.
- ZAPIS PODEJMOWANYCH DZIAŁAŃ. Podejmowana interwencja opiera się na pomiarze i opisie występowania określonych problemów oraz rejestrowaniu podejmowanych działań. Dla modyfikacji zachowania kluczowe znaczenie ma definiowanie celu podejmowanej interwencji oraz weryfikacja uzyskania oczekiwanych rezultatów. Podczas sesji zapisywany jest jej przebieg, tak by dana osoba mogła ją odtworzyć, przemyśleć, przeanalizować, wykonać zadanie w celu rozszerzenia efektu sesji terapeutycznej na codzienne funkcjonowanie danej osoby.
- NAUKA SAMODZIELNEGO RADZENIA SOBIE. Zasadniczym celem modyfikacji zachowania jest faktyczne radzenie sobie danej osoby w życiu codziennym. Tym samym uczestnik sesji uczy się, jak myśleć, funkcjonować i radzić sobie w codziennych sytuacjach nie tylko podczas spotkań z terapeutą. Celem sesji terapeutycznych jest pomoc ludziom w zmianie ich zachowania w życiu codziennym w sposób trwały.
- PODEJŚCIE DO FARMAKOTERAPII. Na zmianę zachowania mogą wpływać pewne czynniki związane z uwarunkowaniami biologicznymi takimi jak zaburzenia procesów fizjologicznych, które sprawiają, że procedury Modyfikacji Zachowania mogą być nieskuteczne. W takich sytuacjach stosowanie leków uznawane jest za właściwe postępowanie i brak uwzględnienia leczenia farmakologicznego traktowane jest wręcz jako nieetyczne. Z drugiej strony jeśli funkcjonowanie danej osoby może zostać poprawione bez stosowania leków Modyfikacja Zachowania zaleca rezygnację z ich stosowania. Przykładem są emocje, których występowanie nie jest chorobą a zażywanie leków w celu ich uśmierzenia stanowi próbę ucieczki od nich a nie sposobem na radzenie sobie z nimi. W myśl zasady „Nie wyleczysz tego, czego nie czujesz” osoby stosujące Modyfikację Zachowania zalecają, by farmakoterapia nie była pierwszym wyborem w radzeniu sobie.